ايران اسلامى با تاريخ درخشان مهد پرورش علماء، و
دانشمندان بزرگ مسلمانى بوده است كه به داشتن اين ستارگان علم و فضيلت
مباهات دارد.
يكى از اين بزرگان علامه مولى احمد بن محمد مهدى نراقى، معروف به فاضل
نراقى (م 1245 ق) است. وى در چهاردهم جمادى الثانى، در عهد سلطنت كريم خان
زند در سال 1185 ق در خاندان علم و فضيلت در نراق ديده به جهان گشود.
وى دوران نوجوانى و جوانى را در شهر كاشان و در محضر پدر بزرگوارش محقق
نراقى (م 1209 ق) حدود سالهاى 1190 تا 1205 در پانزده سال اواخر عمر پدر
بزرگوارش ـ به تحصل دورههاى مقدمات، سطح و خارج گذراند و عمده تحصيل وى
در اين ايام مىباشد. وى درباره پدرش غالبا عبارت (من اليه فى جميع العلوم
استنادى) را بكار برده است.
از همان ابتدا وى با استعداد قوى و همت عالى و ذهن توانايى كه داشت بسرعت
مدارج علمى را طى نموده و خود شروع به تدريس معالم و مطول نمود. وى در
حاليكه در سال 1205 به درجه اجتهاد نائل شده بود همراه پدر بزرگوارش به
عتبات عاليات مشرف و مراتب عالى تحصيلات حوزوى را در آنجا مىگذراند.
در آنجا از محضر بزرگانى همچون سيد محمد مهدى بحرالعلوم (م 1212ق) سيد على
طباطبائى، صاحب الرياض (م 1231ق)، سيد مهدى شهرستانى (م 1216ق)، شيخ محمد
جعفر نجفى (م 1228 ق)، استفادههاى وافرى برده و به تدريس، تحقيق و تأليف
مىپردازد (1) هنوز بيش از چهار سال از اقامت وى در نجف اشرف نمىگذشت كه
به خاطر وفات پدر بزرگوارش در سال 1209 ق بناچار به كاشان باز مىگردد و
به جاى پدرش مسؤليت اداره حوزه علميه، تدريس و خدمت به مردم آن سامان را
به عهده مىگيرد.
حوادث سياسى و اجتماعى زمان وى
از ديگر حوادث زندگى وى قتل محمد خان قاجار در سال
1212ق است فتحعلى شاه كه پس از او به حكومت رسيد با توجه به ايمان دينى
مردم و از باب مصلحت و براى مشروعيت دادن به حكومتش به دنبال جلب نظر علما
بود وى در هنگام جلوس بر تخت سلطنت از شيخ جعفر نجفى معروف به كاشف الغطاء
كه از بزرگان فقها در زمان او بود اجازه گرفت و سپس از مولى احمد كه
بزرگترين شخصيت علمى و مرجع شيعيان ايران بود درخواست نمود كه رساله
عمليهاى را تأليف نمايد تا به دستورات آن عمل شود مولى احمد به دليل
تمايل شاه رساله وسيلة النجاة را در دو مجلد نوشته به او هديه نمود.
پس از فرار نيروهاى ايرانى در جنگ سال 1219 و 1228 و به اشغال در آمدن
بعضى از مناطق ايران به وسيله نيروهاى روسى و ظلم و اجحاف آنان به مردم
علماى بزرگى همچون سيد محمد مجاهد (م 1242 ق) و مولى احمد سيد نصر الله
استرآبادى، سيد محمد تقى قزوينى (م 1270 ق) به دربار شاه رفته و از شاه
خواستند كه آنها را بيرون كند فتوى به جهاد دادند و گفتند هر كس از جهاد
رو برگرداند گناه كرده و از شيطان تبعيت كرده است. (2)
در نتيجه تلاش علما، شاه به جمع آورى نيرو و جنگ با آنان پرداخت اگر چه در
ابتدا ايرانيان پيروز شدند و آنان را بيرون كردند اما به دليل كمبود
تجهيزات جنگى نيروهاى ايران شكست خوردند و در نتيجه معاهده تركمانچاى به
ايران تحميل شد.
اگر چه در اين جنگ ايرانيان موفق نشدند اما تلاش در مقاومت آنان با عده و
تجهيزات كم در طول تاريخ به عنوان سند افتخار از مقاومت اين مردم و تلاش
علماى آگاه در برابر تهاجم بيگانه باقى ماند.
اساتيد
حاج ملا احمد نراقى ابتدا نزد پدرش تحصيل كرده، سپس
از محضر علامه بحر العلوم و شيخ جعفر كاشف الغطاء در نجف اشرف بهرهمند
گرديده و در كربلا نيز در درس ميرزا مهدى شهرستانى و وحيد بهبهانى حاضر
شده و بعد از نيل به درجه اجتهاد به كاشان بازگشته و مشغول تدريس گشته
است.
شاگردانش
اگر چه شاگردان ملا احمد زياد بودهاند و آنچنانكه
در مقدمه كتاب خزائن وى، استاد علىاكبر غفارى نقل نموده كه بيش از 20
اجازه از وى موجود است كه در نزد فاضل معاصر حسن نراقى موجود است (3) اما
نام بعضى از آنان كه در دسترس مىباشند عبارتند از:
1ـ شيخ مرتضى انصارى (م 1281 ق) وى بين سالهاى 1241 تا 1244 در اواخر عمر
شريف مولى احمد از محضر وى استفاده نموده است. 2ـ برادر فاضل و دانشمندش
محمد مهدى بن محمد مهدى نراقى (م 1286ق) معروف به آقا بزرگ 3ـ سيد شفيع
چابلقى (م 1280 ق) 4ـ محمد حسن جاسبى 5ـ فرزندش محمد بن احمد (م 1297 ق)
ملقب به عبد الصاحب و معروف به حجة الاسلام، داماد محقق قمى 6ـ برادرش
ميرزا ابوالقاسم كاشانى (م 1256ق)
وى در سلسله مشايخ بسيارى از متأخرين از طريق شاگردانش بخصوص شيخ مرتضى
انصارى مىباشد كه مىتوان از محدث نورى صاحب مستدرك الوسائل امام خمينى
قده و مرحوم آية الله عظمى نجفى مرعشى نام برد.
شيخ مرتضى انصاري كه به دنبال كسب علم و دانش به شهرهاى مختلف سفر مىكرد
و از حوزههاى علميه شهرهاى مختلف بازديد مىنمود در كاشان گمشده خود را
پيدا كرد. شيخ در كاشان ملا احمد نراقى را چون دريايى از علم و حكمت و
عرفان و اخلاق يافت، لذا رحل اقامت افكند و زانوى شاگردى نزد كرسى آن
استاد والا مقام زد و حدود چهار سال از محضر وى استفاده نمود و هم در آن
وقت به تصنيف و تأليف پرداخت بين شيخ و ملا احمد جاذبهاى متقابل برقرار
بود تا جايى كه نراقى پس از حركت شيخ از كاشان فرموده: «استفادهاى كه من
از اين جوان نمودم بيش از استفادههايى بود كه او از من برد» و نراقى كه
شيخ را مجتهدى مسلم ديد در هنگام حركت به وى اجازه مبسوطى داد و در آن شيخ
را به بهترين عبارات ستود و هم او در مورد شيخ گفته «در مسافرتهاى مختلفه
زياده بر پنجاه مجتهد مسلم ديدهام كه هيچ يك از ايشان به مثل شيخ مرتضى
نبودند».
جايگاه علمى
مولى احمد نراقى در بين علماى قرون اخير از جايگاه خاصى برخوردار است وى
در علوم مختلف اصول فقه، فقه، حديث، رجال، دراية، رياضيات، نجوم، حكمت،
كلام، اخلاق، ادبيات و شعر سرآمد علماى زمان خود بوده است.
هوش سرشار، سهولت فراگيرى علوم متعدد، عمق تحقيق و وسعت تتبع و عنايات خاص
الهى، او را در طول تاريخ دانشمندان شيعه به عنوان فقيهى كم نظير مطرح
ساخته است.
وى از همان دوران جوانى مسئوليت مرجعيت و رياست و زعامت دين و دنياى مردم
كاشان و قسمتهاى وسيعى از ايران را برعهده داشت و كلمات معاصرين و علماى
پس از وى شاهد بر اين مطلب مىباشد .
ابتكارات و ابداعات
اگرچه در زمان وى فقهاى بزرگ و مشهورى وجود داشتهاند اما شخصيت اجتماعى وى دركنار ابعاد ديگر، او را از ديگران ممتاز نموده است.
اشتغال به امور اجتماعى و سياسى و سعى وى در طرح مباحث جديد فقهى به
گونهاى كه با مسائل مستحدثه هماهنگ باشد او را به فقيهى زمان شناس، مبتكر
و مجدد كه حقايق زمان خود را بخوبى درك مىكرد تبديل كرده بود نمونههايى
از درك عميق از حقايق و تحقيق فراگير وى را در كتاب عوائد الايام مىتوان
ديد طرح مبحث ولايت فقيه از نمونههاى بارز اين ابتكارات مىباشد وى بر
خلاف اكثر فقهاى قبل از خود به اين بحث به صورت يك مسئله فرعى جزئى نگاه
مىكردند و آن را در امور حسبيه و صرف موارد زكاة و خمس منحصر مىديدند،
بين حكومت اسلامى و مبحث ولايت فقيه جمع نموده و آن را به صورت مفصل و
منسجم مطرح نموده است.
تأليفات:
از مولى احمد تأليفات متعددى در علوم مختلف بجاى مانده است كه عبارتنداز:
فهرست كتابهاى فقهى
1ـ الاطعمة و الاشربة 2ـ اسرار الحج 3ـ الرسالة
العملية 4ـ الرسائل و المسائل 5ـ حاشيه الروضة البهية 6ـ رسالة الرضاع 7ـ
رسالة فى منجزات المريض 8ـ عوائد الايام من مهمات الاحكام 9ـ القضاء و
الشهادات 10ـ مستند الشيعه فى احكام الشريعة 11ـ مناسك حج 12ـ وسيلة
النجاة 13ـ هداية الشيعه 14ـ تذكرة الاحباب
فهرست كتابهاى اصول فقه
1ـ اجتماع امر و نهى 2ـ اساس الاحكام فى تنقيح عمدة
المسائل الاصول بالاحكام 3ـ تنقيح الفصول فى شرح التجريد 4ـ حجية المظنة
5ـ عين الاصول 6ـ عين اليقين 7ـ مفتاح الاحكام فى اصول الفقه يا مفتاح
الاصول 8ـ مناهج الاحكام فى اصول الفقه يا مناهج الاصول الى على الاصول
فهرست كتابهاى رياضى و هيئت
1ـ شرح محصل الهيئة 2ـ شرح رسالة الحساب 3ـ حاشية اكرنا ذوسيوس حاشيه بر تحرير اكر مولى مهدى نراقى
فهرست كتابهاى فلسفى
1ـ سيف الامة و برهان الملة
فهرست كتابهاى اخلاقى
1ـ معراج السعادة
فهرست كتابهاى متفرقه
1ـ ديوان صفائى نراقى 2ـ خزائن 3ـ طاقديس يا مثنوى لسان الغيب يا مثنوى شفائى 4ـ مشكلات العلوم 5ـ شرح حديث جسد الميت
وفات فاضل نراقى
اين ستاره فروزان آسمان فقه و فقاهت در 23 ربيع
الثانى سال 1245 ق در اثر بيمارى وبا كه نراق و كاشان و اطراف آن را
فراگرفته بود چشم از جهان فروبست بدن مطهر او به نجف اشرف منتقل و در جانب
صحن مرتضوى و پشت سر مبارك مولى الموحدين على بن ابى طالب (ع) و در كنار
قبر پدر بزرگوارش به خاك سپرده شد.
از اشعار اوست:
اى خوش آن صبحدمى كايت بشرا رسدم / نفحه روح قدس از دم عيسى رسدم
بشكند مرغ سماوى نفس ناسوتى / اذن پرواز سوى عالم بالا رسدم
و
تاراج كنى تا كى اى مغبچه ايمانها / كافر تو چه مىخواهى از جان مسلمانها
اى خضر مبارك پى بنماى به من راهى / سرگشته چنين تا كى مانم به بيابانها
دامن بكش از دستم اى بت كه به اميدت / يكباره كشيدستم دست از همه دامنها
پروانه صفت گردم گرد سر هر شمعى / از روى تو چون روشن شد شمع شبستانها
مرحوم ملا احمد نراقي (پسر) مرحوم ملا محمد مهدي نراقي (پدر)
تصوير مهر ملا احمد نراقي
براي اطلاعات بيشتر و جامعتر مي توانيد به سايت
فاضلين نراقي مراجعه كنيد .
